پشت پرده عملکرد پیام‌رسان‌های داخلی در قطعی اینترنت | گاف ویو‌های نجومی در روبیکا و خبررسانی به روایت رسمی

رویداد۲۴ | محمد تقی‌زاده- با اختلال گسترده در دسترسی به اینترنت بین‌المللی به مدت بیست روز در دی‌ماه، پیام‌رسان‌های داخلی به کانال‌های اصلی انتشار اطلاعات و ارتباط تبدیل شدند. تحلیل داده‌های مربوط به فعال‌ترین و اثربخش‌ترین کانال‌ها در پیامرسان‌های داخلی ایتا، روبیکا، بله و سروش، الگو‌های جالبی را از جهت‌گیری محتوایی، استراتژی‌های جذب مخاطب و میزان تأثیرگذاری این بستر‌ها نشان می‌دهد.

مهم است بدانید در جریان قطع اینترنت بین المللی، در روزهای نخست دسترسی به همین پیامرسان‌های داخلی که کارکردی جز در همین وضعیت ندارند قطع شده بود. بعد از وصل شدن دسترسی به این پیام رسان‌ها نیز همچنان اختلال‌های عمدی در کارکرد آنها اعمال شد. از جمله اینکه در روزهای ابتدایی افراد اجازه انتقال پیام نداشتند و تنها چند کانال خبری، با مجوز خاص شعام اجازه انتشار خبر در همین پیامرسان‌ها خبرسانی می کردند. تصمیماتی که در بلند مدت اعتماد عمومی را به این پیامرسان‌ها کمتر هم خواهد کرد. 

این گزارش با بررسی یکپارچه این داده‌ها، به تحلیل جایگاه و عملکرد هر پیام‌رسان و مقایسه آن با دیگران می‌پردازد.

فهرست کانال‌های اصلی و تعداد محتوای تولید شده در این کانال‌ها در هر پیامرسان داخلی

جایگاه ایتا: بلندگوی اصلی خبررسانی نهادهای رسمی 

ایتا به عنوان یکی از پرمحتواترین بستر‌ها ظاهر شد، جایی که کانال‌هایی مانند ایران قوی، اخبار فوری و بصیری‌شو با تولید هفتگی ۱۷۰۰ تا ۳۰۰۰ محتوا، فضای خبری را اشباع کردند. فعال‌ترین کانال‌ها عمدتاً به جریان‌های انقلابی و ارزشی نزدیک بودند و نشان می‌دادند که اولویت اصلی، پوشش خبری یکسویه با جهت‌گیری مشخص است.

با این حال، تحلیل بازدید‌ها روایت جالب‌تری ارائه می‌دهد. کانال‌های پربازدید مانند اخبار فوری، ایران قوی و خبر فوری، نشان می‌دهند که مخاطبان اگرچه به این محتوا دسترسی یافته‌اند، ولی این لزوماً به معنای اقناع کامل نیست، بلکه می‌تواند نشان‌دهنده کنجکاوی یا جستجوی اطلاعات در شرایط فقدان منابع متنوع باشد. ایتا عمدتاً به عنوان بلندگوی رسانه‌های ملی و شبه دولتی عمل کرد و اگرچه در فقدان رقیب، حجم عظیمی از مخاطب را در خود نگه داشت، اما تنوع دیدگاه در آن تقریباً وجود نداشت.

جدول بررسی ایتا

استراتژی روبیکا: روایت رسمی با اعداد جعلی 

در روبیکا، اگرچه حجم تولید محتوا نسبت به ایتا کمتر بود، اما یک پدیده منحصر‌به‌فرد توجه را جلب کرد؛ بازدید غیر معقول دعای فرج در روبیکا که به طور مشابهی در ایتا نیز مشاهده میشود و عدد قابل توجه ۴۲۶ میلیونی را به ثبت رساند!

این عدد ظاهرا عجیب و خارق العاده است و احتمالا مدیران این پلتفرم هم بارها این اعداد را برای نهادهای بالادستی‌شان فاکتور کرده اند؛ اما واقعیت این است که این عدد اصلا عجیب نیست. در اینجاست که توجه به چند نکته در عملکرد و الگوریتم این پیام رسان‌ها اهمیت پیدا میکند و این عدد را به نوعی گاف و باگ سخت افزاری تبدیل می کند؛ مهمترین آن این است که این میزان مشاهده یا ویو حاصل انباشت چندین سال فعالیت و چرخش این محتوا در روبیکا است. امکانی که برای نمونه در تلگرام به عنوان نسخه استاندارد و پر کاربرد پیام‌رسان‌ها وجود ندارد. تلگرام تنها مشاهده محتوا در کانال مبدا و تولیدکننده را معیار قرار می‌دهد.

جدول بررسی روبیکا

راهبرد بله: تمرکززدایی و اقناع از مسیر اخبار محلی

بله، اما مسیر متفاوتی را در پیش گرفته است. این پلتفرم میزبان طیف وسیعی از کانال‌های خبری است اما این پلتفرم هم مانند سایر پیامرسان‌های داخلی اجازه انتشار خبر را تنها به برخی خبرگزاری‌های اصولگرا از جمله فارس و تسنیم و خبرفوری داده بود و مجوز سایر رسانه‌ها از جمله رویداد۲۴ تنها زمانی صادر شد که دسترسی به پیامرسان برای همه آزاد شد.

نکته ممیزه و تحلیل‌برانگیز بله، در بخش «واکنش کاربران» نهفته است. برخلاف انتظار، کانال‌های پُرواکنش، عمدتاً خبرگزاری‌های استانی مانند کرمان نیوز، اخبار خراسان جنوبی و اخبار خوزستان بودند. این نشان می‌دهد که بله، احتمالاً به دلیل زیرساخت یا کاربری، بستری مؤثر برای تمرکززدایی خبری و ارتباط با مخاطب در سطح منطقه‌ای شده بود. این استراتژی محلی‌سازی محتوا می‌تواند اثربخشی بیشتری در جذب و اقناع گروه‌های خاص جغرافیایی داشته باشد، چرا که اخبار را به دغدغه‌های نزدیک‌تر و ملموس‌تر آنان گره می‌زند. بنابراین، بله در مقایسه با ایتا و روبیکا، رویکردی عملگرایانه‌تر و کمتر کلان‌نگر داشت.

جدول بررسی پیامرسان بله

تاکتیک سروش: مخاطب کمتر، تنوع بیشتر

سروش نیز با کانال‌های پرتولیدی مانند کانال مهدویت (با ۲۷۹۰ پست) و نورنیوز، به طور واضح در اختیار رسانه‌های ارزشی قرار داشت. اما تحلیل پربازدیدترین پست‌های آن، یک دوگانگی در روایت را آشکار می‌سازد. از یک سو، پست‌های اقتصادی درباره رونق بازار سرمایه یا کاهش قیمت مرغ، بیشترین بازدید را کسب کردند. از سوی دیگر، پست‌های خبری جماران درباره اوضاع ونزوئلا یا تکذیب شایعات، در رده‌های بعدی قرار گرفتند. مخاطب سروش کمتر اما عملکرد آن نسبت به سایر پیامرسان‌ها هوشمندانه‌تر است.

تحلیل نهایی

در یک جمع‌بندی مقایسه‌ای، می‌توان گفت هر چهار پیام‌رسان داخلی، نقش «سپر اطلاعاتی» را در دوران اختلال شبکه‌های جهانی ایفا کردند و روایت واحدی از امنیت‌محوری و وحدت ملی ترویج دادند.

با این حال، تاکتیک‌های آنها متفاوت بود: ایتا با حجم و سرعت، روبیکا با عدد سازی، بله با ارتباط استانی، و سروش با تنوع بیشتر عمل کردند.

از نظر جذب افکار عمومی، آمار‌های کمّی حاکی از موفقیت چشمگیر در جلب توجه است، اما مسئله کلیدی «اقناع» مبهم باقی می‌ماند. انحصارگرایی اطلاعاتی، نبود صدای منتقد و یکنواختی محتوا، از عوامل محدودکننده اثرگذاری عمیق این روایت‌سازی به شمار می‌روند.

در واقع، این پیام‌رسان‌ها بیشتر موفق شدند فضای سکوت را پر کنند تا اینکه لزوماً به یک ابزار کاربردی برای مردم تبدیل شوند. عملکرد آنها بیشتر مبتنی بر پاسخگویی به یک ضرورت امنیت ارتباطی و کنترل جریان اطلاعات بود و این واقعیت را با کاهش شدید مخاطبان آنها به محض وصل شدن اینترنت بین المللی به خوبی می توان مشاهده کرد.

چالش اصلی کاربران ایرانی با این پیام رسان‌ها نه مشکلات فنی و ناکارامدی سخت افزاری بلکه عدم اطمینان و اعتماد به آنها است. در قطعی اخیر یک مشکل هم به مشکلات اضافه شد و آن وصل شدن تدریجی و سلیقه‌ای پیامرسان‌ها بود. کاربران ایرانی انتظار داشتند به محض قطعی اینترنت بین المللی بتوانند از ظرفیتی که ظاهرا در اینترنت ملی برای آنها تعبیه شده بهره ببرند اما مشخص شد که این گزینه هم برای آنها وجود ندارد. پیش از این هم گزارش‌های متعددی در مورد احتمال شنود مکالمات کاربران منتشر شده بود.  

مضافا اینکه در زمان عدم دسترسی به پیام رسان‌های خارجی و قطع ارتباط خانوادهها با فرزندانشان در خارج از کشور، هیچ یک از پیامرسان‌های داخلی چنین مجوزی دریافت نکردند. برای نمونه بله که ظاهر بهترین وسیله ارتباطی برای ارسال پیام با خارج از ایران بود بدون پیامک به داخل کشور امکان رجیستر و ثبت نام نداشت و امکان ارسال فیلم و عکس به خارج از کشور هم فراهم نمیکرد. این وضعیت چنان بود که عملا ایران به مدت بیست روز از نقشه جغرافیای دیجیتال جهان حذف شد.